تألیف: امیررضا الماسیان
با وجود این كه آزمونهای باطنی مقوله ناشناختهای نیست اما تاكنون كمتر به طور محوری به آن پرداخته شده است. به طوركلی جایگاه این موضوع در تعلیمات باطنی، محوری و برجسته است، به طوری كه در بسیاری از تعلیمات اصیل باطنی، كارآموز با آزمون به حوزه تعلیم وارد میشود و طی هر مرحله بدون عبور از آزمون مربوطه، ممكن نیست.
در این متن سعی شده بطور گذرا اما محوری نگاهی به موضوع آزمونهای باطنی در یكی از نظامهای باطنی داشته باشیم. امیدواریم این متن در آشنایی با «آزمون به عنوان یك عنصر فنی» و معرفی «جایگاه آن در تعالیم باطنی» مؤثر باشد و در نهایت به شناخت بهتر ما از لزوم آمادگی برای طی آزمونهای باطنی زندگیمان بیانجامد.
***
آزمونها در اكثر تعلیمات باطنی، به عنوان یك عنصر آموزشی در مسیر پیشرفت كارآموز وجود دارد. یكی از اهدافی كه این آزمونها تامین میكنند معلوم كردن میزان تثبیت آموزهها در وجود كارآموز طریق باطنی است و اینكه آیا او ویژگیهای لازم برای انتقال به مرحله بعدی در آموزشها را دارا هست یا خیر؟ طریقت باطنی، مانند سفری طولانی است و قابلیت عبور شخص از یك مرحله آموزش، به معنای آمادگی وی برای ادامه این سفر در سطحی بالاتر است. این آمادگی برای عبور توسط آزمونهای باطنی محك خورده، تایید و تثبیت میشود.
بعضی از امتحانها، تواناییها و قابلیتهای باطنی كارآموز را محك میزنند و بعضی دیگر ممكن است به سنجش آگاهی وی یا ویژگیهای دیگری مانند صلاحیتها و شایستگیهای اخلاقی و رفتاری كارآموز منجر شوند.
از دیدگاهی، آزمونها رقمزننده سرنوشت كارآموز میباشد و عدم امكان عبور از یك آزمون كه نمادی از یك مانع طبیعی در مسیر طی طریق معرفت است، منجر به توقف وی تا كسب آمادگی بیشتر خواهد شد (البته در صورتیكه هنوز فرصتی برای این آمادگی بیشتر وجود داشته باشد).
آزمونهای باطنی در نظام تولتك، دارای ویژگی زنده بودن و هماهنگ بودن با جریان هستی و هماهنگی با خط سیر زندگی سالك است و نوع آن با آزمونشونده و ویژگیهای او تناسب دارد.
از دیدگاهی اگر چه عناصر اصلی آزمونها میتواند تعریف شده و ثابت باشد، اما از دید دیگری، امتحانات ممكن است بر حسب شرایط كارآموزان برای یكی لزوم داشته باشد و برای دیگری خیر. همانطور كه كتب مربوطه درباره آزمون «پرش به ورطه» (كه شرح آن در سطور بعدی خواهدآمد) این دیدگاه به طور گذرا مطرح شده كه صرفاً برای كارآموزان مذكر لازم الاجرا است.
برخی از آزمونها
كاستاندا (راوی آموزشهای تولتك) از نخستین روزهای تعلیمش نزد دون خوان، به طور غیرمستقیمی در برابر آزمونهای متعدد قرار میگیرد. یكی از نخستین آنها كه در كتاب تعلیمات دون خوان گزارش شده، «یافتن مكان مناسب» است. در این آزمون او میبایست، محل مناسب (مكان دوست) را در محوطه جلوی منزل استادش پیدا كند، راهنمایی روشنی (از نظر خودآگاهی كاستاندا) به او داده نشده است و او روش مشخصی را برای اینكار نمیشناسد. وی سعی خود را میكند و ساعتها به بررسی مكان از دیدگاههای گوناگون میپردازد تا سرانجام در نقطهای به خواب میرود. اگر چه وی خودآگاهانه نتوانسته بود مكان دوست را پیدا كند اما اینكه وی دقیقاً در مكان درست خوابش برده بود نشانهای از این بود كه شعور باطنی وی توانسته است مكان مناسب را برای استراحت پیدا كند.
یكی دیگر از آزمونهایی كه وی گزارش میكند، در مبحث «یك حریف ارزنده» بیان میشود. این آزمون شامل رویارویی حساب شده كاستاندا با ساحرهای بود كه توسط دون خوان برنامهریزی شده تا در این «جنگ اقتدار» كاستاندا به نوعی مجبور شود كه تمام دانش و معرفتی را كه آموخته برای نجات جان خود به كار بگیرد. طی این رویارویی كه نوعی جدال باطنی بوده كه روزها به طول انجامیده، اگر كاستاندا آموختههای خود را به كار نمیگرفت ممكن بود كه توسط حمله حریف از پا درآید.
دون خوان بعدها توضیح میدهد كه این مواجهه چنان جدی است كه میتواند شاگرد را یا نابود كند و یا تغییری اساسی در وی ایجاد كند. اگر چه حریف ارزنده در واقع دشمن به حساب نمیآید و در واقع كاملا غمخوار كارآموز است. ماهیت جدی و مخاطرهآمیز این آزمون این امكان را به وجود میآورد كه شاگرد در این مقطع راه اساسی زندگی خود را برگزیند. از بعد دیگری، آزمون این است كه سالك بایستی بین زندگی سالكانه و دنیای معمولی خود یكی را برگزیند و مواجهه با حریف ارزنده بستر را برای این تصمیمگیری مهم آماده میكند.
شاید یكی از سرنوشت سازترین امتحاناتی كه سالك با آن مواجه میشود انتخاب این امر است كه به عنوان یك سالك و نه به عنوان انسانی عادی به زندگی خود ادامه دهد. زیرا پیامدهای این دو نوع زندگی بسیار متفاوت بوده و دو راه جدا از هم میباشند. سالك در مرحلهای از زندگی خود به نقطهای میرسد كه لازم است انتخاب نهایی خود را انجام دهد. انتخابی كه برگشتناپذیر و قطعی است. از شانس و فرصتی كه برای این «تصمیمگیری بدون بازگشت» به سالك اعطاء میشود به طور نمادین با عنوان پرنده آزادی یاد شده و گفته میشود كه پرنده آزادی یا سالكان را با خود میبرد یا آنها را برجا میگذارد و او هرگز به عقب برنمیگردد.
یكی از برجستهترین آزمونهایی كه در این آثار بدان اشاره میشود، آزمون «پرش به ورطه» است. این آزمون شامل پرش سالك به درهای عمیق است. طی این پرش سالك بایستی بدون كمك راهبر، آگاهیش را چنان جابجا كند كه بتواند قبل از رسیدن به ته دره به حوزه ناشناخته گام نهد. در صورت عدم توانایی، سالك به كام مرگی عادی كه در ته دره ژرف انتظارش را میكشد فرو خواهد غلتید. در این آزمون تمامیت وجود سالك با این چالش روبروست كه یا بتواند آگاهیش را به قدر كافی تغییر دهد و یا در صورت عدم توفیق مرگی را كه در اثر سقوط به دره دچارش میشود، پذیرا شود. در صورتی كه سالك موفق شود كه آگاهی خود را به طور مؤثری به كار گیرد ممكن است خود را در مكانی دیگر و یا حتی در جهانهای دیگری بیابد و یا به طرزی مرموز از مرگ حتمی نجات پیدا كند. بدیهی است كه اجرای آزمونهای باطنی و از جمله پرش به ورطه بدون حضور حمایت استاد باطنی و عدم رعایت زمان و مكان ویژه آن میتواند به صدمه دیدن كارآموز منجر شود.
به طوركلی كارآموز شمنی در هر قدمی از طریق معرفت، با روبرویی با آزمونها و به چالش كشیده شدن توسط آنها منابع نهانی خود را به كار میگیرد و در صورت دارا بودن آمادگی و قابلیت كافی از آن موانع عبور میكند.
****
اشاره نهایی: تا اینجا از آزمونهای باطنی در نظام تولتك صحبت كردیم. اما براساس تعالیم باطنی، خداوند از طریق روح الهی كه در انسان هست وی را آزمون میكند و رد و قبول هر یك از ما انسانها در گرو این است كه به واقع در زندگی بر مسیر روشنایی و نور قدم برداریم.
به عبارتی، آزمونهای باطنی تنها در بستر نظامهای باطنی اتفاق نمیافتد و خداوند به عنوان بزرگترین آزمونگر هستی(1) و به واسطه شعور درونی هر موجودی در مسیر زندگی وی، آزمونهای گوناگونی را تعبیه میكند كه نتیجه رویارویی با این آزمونها، درك میزان آمادگی روحی و میدانی برای بالابردن این آمادگی است.
گذشته از همه اینها، به نظر نویسنده این سطور همه بشریت در زمان حاضر درگیر آزمونهایی بزرگ هستند. با توجه به سلسله نشانهها و از جمله بلایایی كه هر روز اخبار آنرا از رسانهها میشنویم واقعه عظیمی كه تمامی ادیان و مكاتب از آن خبر دادهاند دور نیست.
وقتش رسیده كه هر یك از ما در خلوت خود به این موضوع فكر كنیم كه آیا از این آزمون اساسی موفق بیرون خواهیم آمد یا نه؟ و آیا اصولا از اهمیت این آزمون و جدیت آن آگاهیم ؟...
پینوشت:
1- و البته ما شما را در مقام امتحان میآوریم تا آنكه در راه خدا مجاهده و كوشش دارد و (بر رنج آن) صبر میكند مقامش را معلوم سازیم و اخبار و اظهارات شما را هم بیازماییم. (سوره محمد ،آیه 31)